බොහෝ දෙනා සංගීතය දකින්නේ විනෝදාස්වාදය සපයන මාධ්‍යයක් ලෙස පමණි. අපි සතුටින් සිටින විට හෝ විනෝද වන විට සංගීතය අපගේ ජීවිතයේ කොටසක් කර ගනිමු. නමුත් සංගීතය යනු හුදෙක් දෙසවන් පිනවන කලාවක් පමණක් නොව, එය අපගේ මොළය භෞතිකව වෙනස් කර සුවපත් කළ හැකි ප්‍රබල විද්‍යාත්මක ඖෂධයක් බව ඔබ දන්නවාද?

නූතන ස්නායු විද්‍යාව (Neuroscience) මගින් තහවුරු කර ඇති පරිදි, සංගීතයට අපගේ මොළයේ ව්‍යුහය (Structure) සහ ක්‍රියාකාරීත්වය වෙනස් කිරීමේ පුදුමාකාර හැකියාවක් ඇත. මෙම ලිපිය හරහා අපි විමසා බලන්නේ Neuroplasticity නම් විස්මිත ක්‍රියාවලිය සහ සංගීත චිකිත්සාව (Music Therapy) අතර ඇති මෙම විද්‍යාත්මක සම්බන්ධතාවයයි.

මොකක්ද මේ "Neuroplasticity"?

Neuroplasticity යනු ඉතා සංකීර්ණ වචනයක් ලෙස පෙනුනත්, එහි අදහස සරල උදාහරණයක් මගින් තේරුම් ගත හැක.

ඝන කැලෑවක් මැදින් අඩි පාරක් සාදා ගන්නා ආකාරය සිතන්න. මුලින්ම ඒ හරහා ගමන් කිරීම ඉතා අපහසුය. නමුත් නිතර නිතර එකම මඟ ඔස්සේ ගමන් කරන විට, එය පැහැදිලි මාර්ගයක් බවට පත් වේ. අපගේ මොළය ක්‍රියා කරන්නේද මේ ආකාරයටමයි. අපගේ ජීවිත කාලය පුරාම අලුත් ස්නායු සම්බන්ධතා (Neural connections) ඇති කර ගැනීමටත්, පවතින සම්බන්ධතා වෙනස් කර ගැනීමටත් මොළයට ඇති මෙම හැකියාව විද්‍යාත්මකව 'Neuroplasticity' ලෙස හඳුන්වයි.

මොළය "Rewire" කිරීමට සංගීතය යොදා ගන්නේ කෙසේද?

යම් කෙනෙකුට ආඝාතය (Stroke) හෝ අංශභාගය වැනි තත්ත්වයක් ඇති වූ විට මොළයේ යම් යම් කොටස් අඩපණ විය හැක. එවැනි අවස්ථාවක මොළයේ නිරෝගී කොටස් වලට එම අඩපණ වූ කාර්යයන් පවරා ගැනීමට (Rewire) මොළයට හැකියාවක් ඇත. සංගීතය යනු මෙම ක්‍රියාවලිය වේගවත් කරන ප්‍රබල උත්ප්‍රේරකයක් (Catalyst) ලෙස ක්‍රියා කරයි.

අපි සාමාන්‍ය භාෂාවක් කතා කරන විට හෝ අසන විට මොළයේ ක්‍රියාත්මක වන්නේ කුඩා ප්‍රදේශයක් පමණි. නමුත් සංගීතයට සවන් දෙන විට මුළු මොළයම "ගිනිකෙළි සංදර්ශනයක්" මෙන් සක්‍රීය (Active) වේ.

Auditory Cortex (ශ්‍රවණ බාහිකය): ස්වර සහ තාරතාව හඳුනා ගනී.
Motor Cortex (චලන බාහිකය): රිද්මය (Rhythm) මගින් චලනයන් පාලනය කරන ස්නායු උත්තේජනය කරයි. (සින්දුවක් අසන විට ඉබේම කකුල පැද්දෙන්නේ මේ නිසාය).
Limbic System (Amygdala & Hippocampus): හැඟීම් සහ මතකය පාලනය කරයි.

ඩොනල්ඩ් හෙබ්ගේ (Donald Hebb) ප්‍රසිද්ධ විද්‍යාත්මක න්‍යායක් වන "Cells that fire together, wire together" (එකට ක්‍රියාත්මක වන ස්නායු සෛල, එකට බැඳේ) යන සංකල්පයට අනුව, සංගීතය එකවර මොළයේ බොහෝ ප්‍රදේශ ක්‍රියාත්මක කරවන නිසා නව ස්නායු මාර්ග වේගයෙන් ගොඩනැඟේ.

සායනික සාක්ෂි සහ සංගීත චිකිත්සාව (Clinical Evidence)

සංගීත චිකිත්සාව විවිධ රෝගී තත්ත්වයන් සඳහා සාර්ථකව යොදා ගැනෙන ආකාරය විද්‍යාත්මකව තහවුරු වී ඇත.

1. ආඝාත රෝගීන් සඳහා (Stroke & Aphasia)

ආඝාතය නිසා මොළයේ වම් පස ඇති කථන මධ්‍යස්ථානයට (Broca’s area) හානි වූ විට රෝගියාට කතා කිරීමේ හැකියාව අහිමි විය හැක. නමුත් ගායනය සහ තනු නිර්මාණය පාලනය වන්නේ මොළයේ දකුණු පසිනි.

ප්‍රතිකාරය: Melodic Intonation Therapy (MIT).
ක්‍රියාවලිය: මෙහිදී රෝගියාට වචන කතා කිරීමට නොව, තාලයකට වචන "ගායනා කිරීමට" පුහුණු කරනු ලැබේ. එමගින් හානි වූ වම් කොටස මඟහැර, දකුණු කොටස හරහා අලුත් "ස්නායු පාලමක්" තනා රෝගියාට නැවත කතා කිරීමට මග පාදයි.

2. පාකින්සන් රෝගීන් සඳහා (Parkinson’s Disease)

මෙම රෝගීන්ට ඇවිදීමට හෝ සමබරතාවය පවත්වා ගැනීමට අපහසුය.

ප්‍රතිකාරය: Rhythmic Auditory Stimulation (RAS).
ක්‍රියාවලිය: Metronome beat එකක් වැනි බාහිර රිද්මයක් (Rhythm) ලබා දීම මගින්, මොළයේ හානි වී ඇති චලන පද්ධතිය (Basal Ganglia) මඟහැර, ශ්‍රවණ පද්ධතිය හරහා චලන විධාන යැවීමට මොළය පුහුණු කරනු ලබයි.

3. ඩිමෙන්ෂියා සහ ඇල්ෂයිමර් (Dementia & Alzheimer’s)

මෙම රෝගීන්ට තමන් කවුරුන්ද යන්න පවා අමතක විය හැක. සාමාන්‍ය මතක ගබඩාව (Hippocampus) හානි වුවද, සංගීතමය මතකයන් ගබඩා වන ප්‍රදේශ (Salience Network) රෝගයේ අවසාන අදියර දක්වාම ආරක්ෂා වී පවතී. සංගීතය මගින් අතීත මතකයන් නැවත පණ ගැන්වීමට (Musical Window) හැකියාව ලැබේ.

සංගීතය මගින් සිදුවන රසායනික වෙනස (Neurochemistry)

සංගීතය ඖෂධයක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් සිරුරේ රසායනික වෙනස්කම් සිදු කරයි:

Dopamine: ස්වභාවික වේදනා නාශකයක් සහ සතුට ගෙන දෙන රසායනිකය නිකුත් කරයි.
Cortisol: ආතතිය ඇති කරන හෝමෝනය අඩු කරයි.
Neurogenesis: නව මොළයේ සෛල වර්ධනයට ඉඩ සලසයි.

අවසාන වශයෙන්, සංගීතය යනු හුදෙක් රසවින්දනයක් පමණක් නොවේ. එය Neuroplasticity හරහා මොළය නැවත සකස් කරන (Rewire), විද්‍යාත්මකව තහවුරු කරන ලද ප්‍රබල වෛද්‍යමය මැදිහත්වීමකි. බෙහෙත් පෙත්තකට එහා ගිය සුවයක් සංගීතය තුළින් ලබා ගත හැක.

Loading